Jednym z kluczowych pojęć w sprawach o alimenty jest zwrot „usprawiedliwione potrzeby uprawnionego”, użyty w art. 135 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. To od jego rozumienia zależy, jaka kwota alimentów zostanie zasądzona i czy będzie odpowiadała rzeczywistym potrzebom dziecka albo innej osoby uprawnionej do świadczeń.
Podstawa prawna
Zgodnie z art. 135 § 1 k.r.o.:
„Zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego.”
Przepis ten wskazuje więc dwie podstawowe przesłanki ustalania wysokości alimentów:
1. uzasadnione potrzeby uprawnionego,
2. możliwości zarobkowe i majątkowe zobowiązanego.
Dopiero zestawienie obu tych elementów pozwala sądowi określić odpowiednią wysokość alimentów.
Jak rozumieć „uzasadnione potrzeby”?
Orzecznictwo Sądu Najwyższego
• Potrzeby usprawiedliwione to nie tylko te absolutnie niezbędne. Chodzi o takie potrzeby, które zapewniają uprawnionemu normalne warunki bytowania, odpowiednie do wieku, stanu zdrowia i środowiska.
• Poziom życia dziecka powinien odpowiadać poziomowi życia rodziców – w orzeczeniu z 16 maja 1975 r. (III CRN 48/75) SN wskazał, że dziecko ma prawo do równej stopy życiowej z rodzicami, nawet jeśli żyją oni osobno.
• Usprawiedliwione potrzeby obejmują również rozwój – zgodnie z poglądem utrwalonym w orzecznictwie, obejmują one nie tylko wyżywienie, ubranie czy mieszkanie, ale również wydatki na edukację, kulturę, wypoczynek czy leczenie (por. uchwała SN z 16 grudnia 1987 r., III CZP 91/86).
Poglądy doktryny (komentarze do k.r.o.)
Autorzy komentarzy do kodeksu rodzinnego i opiekuńczego podkreślają, że:
• „usprawiedliwione potrzeby” należy interpretować dynamicznie, w zależności od sytuacji życiowej uprawnionego,
• ich zakres zależy od wieku, stanu zdrowia, zdolności edukacyjnych i rozwojowych dziecka,
• katalog wydatków jest otwarty i zmienia się wraz z warunkami społeczno-ekonomicznymi (np. dziś naturalnym elementem potrzeb dziecka może być komputer czy dostęp do internetu).
Co wchodzi w zakres uzasadnionych potrzeb dziecka?
Najczęściej sądy uwzględniają:
• wyżywienie – adekwatne do wieku i potrzeb rozwojowych,
• odzież i obuwie,
• mieszkanie – udział w kosztach utrzymania mieszkania, mediów,
• opieka medyczna i higiena, w tym leczenie specjalistyczne,
• edukacja – podręczniki, opłaty szkolne, zajęcia dodatkowe, kursy językowe,
• rozwój i kultura – książki, kino, sport, wyjazdy wakacyjne,
• kontakt społeczny – wydatki na spotkania, zajęcia integracyjne,
Usprawiedliwione potrzeby a możliwości rodziców
Sąd zawsze zestawia potrzeby dziecka z możliwościami zarobkowymi i majątkowymi rodziców. Oznacza to, że nawet jeśli dziecko ma wysokie potrzeby, nie można obciążyć rodzica alimentami ponad jego realne możliwości. Z drugiej strony – rodzic nie może zasłaniać się brakiem faktycznych dochodów, jeśli mógłby je osiągać przy dołożeniu należytej staranności.
Podsumowanie
„Usprawiedliwione potrzeby uprawnionego” to pojęcie elastyczne, które sąd ocenia w każdej sprawie indywidualnie. Nie chodzi wyłącznie o minimum egzystencji, lecz o zapewnienie dziecku lub innemu uprawnionemu warunków życia odpowiadających jego wiekowi, zdrowiu i środowisku, a także sytuacji majątkowej rodziców.
Moje doświadczenie zawodowe wskazuje, że podejście sądów do niektórych wydatków się zmienia i wydatek, który jeszcze kilka lat temu był przez większość sądów uznawany za usprawiedliwiony już dziś za taki nie uchodzi np. koszt najmu mieszkania – i na odwrót, kiedyś sądy bardzo niechętnie uwzględniały koszt aparatów ortodontycznych dziś jest to już norma. Dlatego też wiedza praktyka pozwoli ubiegającym się o alimenty przygotować wniosek tak aby z jednej strony uniknąć rozczarowania, a z drugiej nie pominąć żadnych istotnych okoliczności.